書道 (shodō)
W tłumaczeniu dosłownym oznacza „drogę pisma“. To kaligrafowanie znaków, które polega na zapisywaniu ideogramów w taki sposób, aby ukazać i wyrazić ich piękno. Oryginalnie shodō wywodzi się z Chin, wobec czego początkowo Japończycy naśladowali styl pisania Chińczyków. Jednakże, wraz z powstaniem japońskiego sylabariusza kana (na który składa się hiragana i katakana) zaczęły rozwijać się również niezależne style kaligrafowania w Japonii.
Podczas ćwiczenia się w kaligrafowaniu ważne są zarówno koncentracja i cierpliwość, jak i odpowiednie przyrządy, którymi będziemy się posługiwać. Ważne jest, aby podczas kaligrafowania używać tradycyjnego zestawu narzędzi, między innymi specjalnie do tego przeznaczonych pędzli, tuszu czy papieru.
墨 (すみ) tusz
Tradycja nakazuje, abu tusz był wyrabiany każdorazowo przed przystąpieniem do kaligrafowania znaków. Ma on formę twardych, czarnych bloków o różnym kształcie, które powstają w wyniku częściowego spalenia drewna sosnowego (produkt ten nazywa się shōenboku松煙墨,しょうえんぼく). Taki blok zmieszany jest ze specjalnym klejem nikawa (膠,にかわ). W zależności od dodawania innych składników, tusz może mieć różne odcienie, np. szary, brązowy, fioletowy. Tusz używany do kaligrafowania tworzy się rozwadniając blok tuszu, jednocześnie pocierając go o powierzchnię suzuri. Obecnie jednak coraz częściej kupuje się rozwodniony już tusz. W Japonii najbardziej znane regiony, w których zajmowano się niegdyś produkcją tuszu to Nara oraz Kyōto.
硯 (すずり) suzuri
Suzuri – jest to rodzaj podstawy, służącej do rozcierania tuszu i przygotowywania tuszu do kaligrafowania – sumi. Dzielą się na dwie zasadnicze grupy: praktyczne i ozdobne. Większość z nich zrobiona jest z kamienia, jednak zdarzają się również suzuri kryształowe, jadeitowe, metalowe, bambusowe itp. Najczęściej mają kształt owalny, kwadratowy, zdarzają się jednak również suzuri o nieokreślonym kształcie. O jakości suzuri świadczy to, jak łatwo można dzięki niemu wyprodukować tusz. Każdy suzuri ma również zagłębienie, do którego spływa tusz, stworzony dzięki zmieszaniu stwardniałego tuszu z wodą.
筆 (ふで) fude
Fude, czyli po prostu pędzel – podstawowe narzędzie niezbędne do kaligrafii. Pierwsze pędzle powstawały już ok. 2 – 3 tysięcy lat przed Chrystusem w Chinach. Obecnie używa się różnych materiałów do produkcji pędzli, lecz tradycyjnie zrobione są one z bambusa, włosie natomiast jest naturalne i pochodzenia zwierzęcego. Pędzel, obok tuszu, kamienia do rozcierania tuszu i papieru zalicza się do „czterech skarbów“ japońskiej kaligrafii (文房四候,bunbō shikō)。
半紙 (はんし) hanshi
Hanshi – to papier, który używany jest podczas kaligrafowania. Ma długość ok. 35 cm i szerokość ok. 25 cm. Papier ten jest stosunkowo miękki, najczęściej robi się go z morwy, lnu itp. W okresie Heian (VIII – XII w.n.e) standardem było używanie papieru o wymiarach 70×39 cm (papier washi和紙、わし). Po przecięciu go na pół powstawał mniejszy format, który zaczęto nazywać hanshi („han“ znaczy dosłownie „pół“).
硯箱 (すずりばこ) suzuribako
Suzuribako jest małym pudełkiem, w którym przechowuje się niezbędne narzędzia potrzebne w shodō. Pierwotnie importowane były z Chin, a w Japonii po raz pierwszy zaczęto produkować je ok. X wieku. Można wyróżnić ich dwa rodzaje:
- 二重箱（にじゅうばこ） nijūbako – pudełka dwupoziomowe
- jednopoziomowe, często drewniane i bogato zdobione
Techniki kaligrafii
Ogólnie rzecz biorąc w shodō istnieje aż pięć różnych stylów kaligrafowania. Są to:
- Pismo pieczęciowe tensho 篆書
- Pismo kancelaryjne reisho 隸書
- Pismo wzorcowe kaisho 楷書
- Pismo bieżące gyōsho 行書
- Pismo trawiaste sōsho 草書
Należy jednak zwrócić uwagę na to, że obecnie w Japonii najpopularniejsze są tylko trzy z nich, mianowicie kaisho, gyōsho oraz sōsho. Poza tym czasem za czwarty obecny w Japonii styl uważa się kanę.
楷書 kaisho
Kaisho jest podstawowym stylem, jaki poznają wszyscy rozpoczynający swoja przygodę z shodō. Funkcjonuje również pod nazwą shinsho. Uważany jest za standardowy, głównie ze względu na prostotę odczytania znaków. Styl kaisho skupia się raczej na prostokątnych kształtach, przez co adeptom jest łatwiej przyswoić ruchy pędzlem. Pisząc tym stylem, kreślimy znaki powoli, kreska po kresce. Może minąć wiele lat zanim nauczymy posługiwać się kaisho, styl ten jest jednak podstawą aby dalej się rozwijać, jest swego rodzaju bramą do innych stylów. Mówi się, że styl ten został stworzony przez mistrza Zhong Yao, Chińczyka żyjącego w latach 151 – 230.
行書 gyōsho
Gyōsho znany jest jako styl pisany pół-kursywą. Określa się go tak, ponieważ łączy w sobie cechy zakrzywionych kresek oraz, częściowo, regularnych. Kiedy opanujemy już kaisho, następnym krokiem w rozwoju naszej umiejętności kaligrafowania jest przejście właśnie do gyōsho. W odróżnieniu od kaisho, w gyōsho zaobserwować można kilka kresek nakreślonych jednym machięciem pędzla. Przyjmuje się, że styl ten został stworzony przez chińskiego mistrza Liu Deshenga, a wywodzi się on z pisma kancelaryjnego reisho.
草書 sōsho
Tak zwany styl trawiasty shōsho znacznie się różni od dwóch poprzednich i można napotkać wiele trudności na swej drodze, zanim będzie się nim biegle posługiwać. Aby go opanować, przydatna może okazać się nauka innego stylu – reisho. Sōsho jest stylem kursywnym, który oryginalnie został stworzony z myślą o szybkim pisaniu. Posługując się tym stylem, należy być skupionym jeszcze bardziej niż zwykle kiedy kaligrafujemy, ponieważ każde nasze niedociągnięcie i zawahanie jest doskonale widoczne. Uroda tego stylu spowodowała, że stał się najpopularniejszy wśród artystów.
Czym jest kaligrafia dla Japończyków?
Mimo niesamowitego tempa życia w Japonii, Japończycy wciąż mają zamiłowanie do tradycyjnych „dróg“ (道、どう）i udaje im się znaleźć czas na rozwijanie własnej osobowości i charakteru. Czym więc jest shodō dla Japończyków? Według Yoshimi Nakayasu, posiadającej 5 dan (stopień mistrzowski) w kaligrafii japońskiej, kaligrafia nie polega tylko i wyłącznie na pięknym pisaniu znaków. To także uzewnętrznianie siebie, wzbagacanie swego serca, czy właściwie ducha (japońskie 心、こころ）oraz swego rodzaju duchowy trening. Porównuje ona sztukę kaligrafii do muzyki. W muzyce bowiem może istnieć jeden instrument oraz utwór, lecz granie na tym instrumencie i interpretacje piosenek czy melodii mogą się znacznie od siebie różnić. Podobnie jest z shodō. Używając tego samego pędzla i stosując się do tych samych zasad, mistrz kaligrafii potrafi w niepowtarzalny sposób wyrazić siebie. Poza tym, według Noshimi Nakayasu w kaligrafii ważne jest, jak to określa, „kontrolowanie własnej duszy“.
書道 w życiu Japończyków
W Japonii dzieci zaczynają naukę shodō już w szkole podstawowej. Zajęcia takie nazywają się shūji (習字、しゅうじ）, czyli po prostu „nauka znaków“. Jeśli chcą, mogą również rozwijać się na zajęciach pozaszkolnych oraz w tak zwanych „klubach“ (クラブ). W pierwszych dwóch klasach dzieci posługują się miękkim ołówkiem, jednak w klasach od 3 – 6 piszą już pędzelkami. Zajęcia odbywają się najczęściej godzinę tygodniowo. W gimnazjum również jest czas na kaligrafię, a zajęcia odbywają się średnio 1-2 godziny miesięcznie. W liceum natomiast shodō jest przedmiotem, który należy wybrać samemu. Wybierają go najczęściej młodzi ludzie chcący mieć w przyszłości jakiś związek ze sztuką.Poza dziećmi również wielu dorosłych zapisuje się na kursy shodō, zarówno dla możliwości wyrażenia samego siebie, jak i ze względów praktycznych (dzięki kaligrafowaniu ręka podczas pisania znaków staje się „pewniejsza“).
Zwyczaje i konkursy związane z shodō
Każdego roku w Japonii organizuje się wiele konkursów związanych z shodō,najczęściej ich organizacją zajmują się różne stowarzyszenia. Sporą popularnością cieszy się konkurs Sho no koshien（書の甲子園）który organizowany jest dla uczniów liceów. W 2009 roku wzięło w nim udział ponad 15 tysięcy uczniów, a zgłoszenia napłynęły z Japonii oraz 24 innych krajów.
Ponadto istnieje również zwyczaj zwany kakizome (書初め). Jest to pierwsze wykonanie kaligrafii w danym roku i najczęściej wydarzenie takie organizuje się w szkołach podstawowych i gimnazjach. Wszyscy uczestnicy kaligrafują to samo słowo bądź złożenie, a następnie wybiera się najlepsze prace.
Gdzie można uczyć się kaligrafii?
W Japonii znajduje się wiele stowarzyszeń promujących shodō. Można się również zapisać na kursy kaligrafii. Jak jednak sprawa wygląda w Polsce? Okazuje się, że nie ma tak źle, jak mogłoby się wydawać. W naszym kraju bowiem działa wielu Japończyków, którzy posiadają wysokie stopnie mistrzowskie w shodō. W Warszawie zajęcia z kaligrafii prowadzi Pani Nakayasu Yoshimi (5 dan). Prowadzi ona również szkołę „Murasaki“, w której to szkole właśnie zapisać się można na zajęcia. W Poznaniu z kolei kaligrafią zajmuje się Pani Ikushima Maho.
Ile kosztuje kurs shodō?
Ceny zajęć z shodō wahają się w zależności od tego, za ile godzin „z góry“ zapłacimy. Jedna godzina zajęć kaligrafowania kosztuje mniej więcej 60 zł. Obok zamieszczony jest cennik jednej ze szkół zajmujących się nauczaniem shodō w Polsce.
| Rodzaj zajęć | Cena |
| Kaligrafia – raz w tygodniu – umowa na 3 miesiące | 170 |
| Kaligrafia – 2 razy w tygodniu – umowa na 3 miesiące | 320 |
| Kaligrafia – pakiet 10 zajęć (w dowolnych terminach) | 590 |
| Kaligrafia – pakiet 20 zajęć (w dowolnych terminach) | 1100 |
| Kaligrafia – lekcja jednorazowa | 65 |
Stowarzyszenia shodō w Japonii
Istnieje bardzo dużo organizacji, szkół i stowarzyszeń zajmujących się promowaniem i nauczaniem shodō. Podzielić je można na dwie grupy:芸geijutsukakaridantai (術系団体), które skupiają niezależnych artystów oraz kyōikukakaridantai (教育系団体), w których każdy może się uczyć. Do najbardziej popularnych należą:
- Mainichi Shodōkai
- Nihonshūji
- W USA – Meito Shodōkai (największe w kraju)
Zenkoku shokyōkenreimei
Stopnie „wtajemniczenia“ w shodō
W shodō stosuje się system rankingowy, który wskazuje na nasz stopień zaawansowania, ukazuje poziom naszych umiejętności oraz oficjalnie je potwierdza. Podobnie jak w wielu innych „drogach“ japońskich, również i w shodō istnieje system stopni uczniowskich zwanych kyū（級) oraz mistrzowskich zwanych dan（段). W zależności od szkoły, liczba stopni może się różnić. W jednym z bardziej znanych stowarzyszeń, Nihon Shūji (日本習字）ranking stopni uczniowskich zawiera się w przedziale 10 – 1 (malejąco, aż do 1 kyū). Następnym stopniem jest 1 dan (pierwszy stopień mistrzowski) i może on zostać rozwinięty do 8 dan. Należy pamiętać o tym, że stopnie nie są sobie równoważne, jeśli weźmie się pod uwagę różne szkoły, gdyż wiele z nich używa swoich własnych skal rankingowych.
Egzaminy i certyfikaty
Tak jak i w wielu różnych innych dziedzinach, również w shodō można zdobywać stopnie. Aby jednak stopień taki uzyskać, należy najpierw podejść do stosownego egzaminu. Dzielą się na kilka rodzajów, np. w szkole Nihonshūji egzaminy zdawać można między innymi w takich kategoriach, jak znaki kanji, kana, egzamin z pisania znaków długopisem/piórem czy też egzamin na instruktora. W Nihonshūji istnieją cztery stopnie instruktorskie. Po japońsku na instruktora kaligrafii mówi się shihan (師範). Po osiągnięciu piątego stopnia mistrzowskiego dan osiąga się status kyōju (教授). Co ciekawe, w Japonii nie potrzebne jest zdanie egzaminu, by nauczać shodō.
Przykładowy certyfikat, zaświadczający o zdaniu egzaminu na stopień 7 dan,wydany przez Nihon Shūji kyōiku saidan (日本習字教育財団の七段位の検定）
Przykładowy egzamin. Kółka oznaczają poprawnie napisany znak, natomiast w pozostałych przypadkach zostały naniesione poprawki przez egzaminatora. ある書道試験の問題です。丸で正しい答え、赤い線で間違った線が見えます。
